Malatya’nın kent hafızasında önemli bir yere sahip olan Yeni Cami, 6 Şubat depremlerinin ardından yeniden ayağa kaldırılıyor. Yaklaşık iki asırlık geçmişi boyunca yangın ve depremlerle defalarca sınanan tarihi yapı, bu kez güçlendirilmiş zemini ve günümüz yapı güvenliği kriterleri doğrultusunda yeniden inşa ediliyor.
Halk arasında “Teze Cami” olarak da bilinen Yeni Cami’nin geçmişi 1843 yılına kadar uzanıyor. Malatya’nın Eski Malatya’dan Aspuzu bölgesine taşınmasıyla şekillenen yeni şehir merkezinde artan ibadet ihtiyacı üzerine Hacı Yusuf Taş tarafından yaptırılan yapı, geçen yıllar içerisinde kentin en önemli simgelerinden biri haline geldi.
Yeni Cami’nin tarihindeki büyük kırılma: 1893 depremi
Tarihi yapının geçirdiği en büyük yıkımlardan biri, 2 Mart 1893 tarihinde meydana gelen ve Malatya’da “Büyük Zelzele” olarak anılan deprem oldu. Kentte büyük hasara yol açan depremde cami de ağır şekilde yıkılırken, ilk yapıdan geriye büyük ölçüde minare kaldı.
Yaşanan yıkımın ardından Malatyalılar aynı bölgede yeni bir cami yapılması için harekete geçti. II. Abdülhamid döneminde desteklenen çalışmaların ardından bugün Yeni Cami olarak bilinen yapının temelleri yeniden yükselmeye başladı. Resmi kayıtlarda caminin 1912 yılında ibadete açıldığı belirtilirken, Vakıflar Genel Müdürlüğü kayıtlarında 1913 tarihi de yer alıyor.
Kesme taş mimarisi, merkezi kubbesi, küçük kubbeleri ve minareleriyle Yeni Cami zaman içerisinde yalnızca bir ibadet alanı değil, Malatya şehir merkezinin önemli buluşma noktalarından biri haline geldi.
2020 depreminden sonra yeniden restore edilmişti
Yeni Cami, 1893 depreminden sonraki dönemlerde de farklı afetlerden etkilendi. Tarihi yapı, meydana gelen hasarların ardından çeşitli tarihlerde onarım ve restorasyonlardan geçirildi.
24 Ocak 2020'de meydana gelen 6,8 büyüklüğündeki Sivrice merkezli deprem de camide yeni hasarlara yol açtı. Bunun üzerine Vakıflar Bölge Müdürlüğü tarafından restorasyon çalışması gerçekleştirildi.
Ancak tarihi yapının karşı karşıya kaldığı en büyük yıkım, 6 Şubat 2023'te yaşandı.
6 Şubat depreminde ağır hasar aldı
Kahramanmaraş merkezli depremler Malatya kent merkezinde büyük yıkıma neden olurken, Yeni Cami de bu yıkımdan ağır şekilde etkilendi. Caminin kubbesi, minareleri ve taşıyıcı bölümlerinin önemli bir bölümü çöktü.
Deprem sonrasında hazırlanan envanterde tarihi yapı, “tümden yıkılmış” eserler arasında yer aldı. Malatya’nın çarşı bölgesinin simge görüntülerinden biri olan Yeni Cami de böylece bir kez daha enkaza dönüştü.
Yıkımın ardından tarihi caminin aynı yerinde yeniden inşa edilmesi için çalışmalar başlatıldı.
Yeniden inşada öncelik zemine verildi
Yeni Cami’nin yeniden yapılması amacıyla 4 Mayıs 2023 tarihinde Malatya Valiliği, Vakıflar Genel Müdürlüğü ve hayırsever iş insanı Bayram Kızılaslan arasında protokol imzalandı. Protokolle yapım maliyetlerinin hayırsever iş insanı tarafından karşılanması kararlaştırıldı.
Yeni projede geçmişte yaşanan depremlerden çıkarılan dersler de dikkate alındı. Bu kapsamda zemin etütleri, taşıyıcı sistem ve yapı güvenliği yeniden değerlendirildi. Üniversiteler ve bilim kurullarıyla yapılacak teknik değerlendirmeler doğrultusunda zeminin güçlendirilmesi, projenin en önemli aşamalarından biri olarak belirlendi.
Böylece Yeni Cami’nin yeniden inşası yalnızca tarihi görüntünün yeniden oluşturulması olarak ele alınmadı. Caminin, gelecekte meydana gelebilecek depremlere karşı daha dayanıklı olması da projenin temel unsurlarından biri haline getirildi.
Yeni Cami eski görünümüyle yeniden Malatya’nın simgesi olacak
Devam eden çalışmalarda tarihi yapının mimari kimliğinin ve kent hafızasındaki yerinin korunması hedefleniyor. Cami, geçmişte olduğu gibi aynı noktada yeniden yükselirken, yapı güvenliği açısından günümüz mühendislik standartlarının da projeye yansıtılması amaçlanıyor.
Malatya’da deprem sonrası çarşı ve kent merkezinin yeniden şekillendiği süreçte Yeni Cami’nin yeniden inşa edilmesi, tarihi dokunun korunması açısından da önem taşıyor.
1843’te başlayan hikâyesinde yangınlara, 1893 Büyük Zelzele’ye, farklı dönemlerdeki depremlere ve son olarak 6 Şubat felaketine tanıklık eden Yeni Cami, her yıkımın ardından yeniden Malatya’nın merkezindeki yerini aldı.
Şimdi ise yaklaşık iki asırlık geçmişinin yeni dönemine hazırlanıyor. Caminin yeniden yükselmesi, yalnızca tarihi bir yapının ihyası değil, depremde büyük ölçüde değişen Malatya’nın kent hafızasının yeniden kurulması açısından da sembolik bir anlam taşıyor.
