Kayısı Malatya için sadece bir tarım ürünü değil
Malatya denildiğinde akla gelen ilk ürünlerin başında gelen kayısı, kentin tarımsal üretiminden ihracatına, istihdamından ticaretine kadar geniş bir ekonomik alanı doğrudan etkiliyor.
Malatya'nın dünya kuru kayısı üretimindeki payının uzun yıllardır yaklaşık yüzde 85 seviyesinde olması, kenti küresel kayısı piyasasının merkezlerinden biri haline getiriyor. Kentte yetişen yaş kayısının önemli bölümü ise kurutularak yüksek katma değerli bir ihracat ürününe dönüşüyor. Yaş kayısının son yıllardaki ihracatı da ayrıca ekonomiye katkı sağlıyor.
Ancak kayısının son 10 yıllık hikâyesine yalnızca "kaç ton ihraç edildi?" sorusuyla bakmak, tablonun önemli bir bölümünü gözden kaçırıyor.
Asıl dikkat çekici değişim, aynı miktarda ürünün yıllar içerisinde çok farklı ihracat gelirleri oluşturabilmesi.
2016: 273 milyon dolarlık başlangıç
2016 yılına ait ihracat sezonu verilerinde Malatya'dan 86 bin 256 ton kuru kayısı ihraç edilirken yaklaşık 273,4 milyon dolar gelir elde edildi.
Bu rakam, kayısının miktar kadar fiyatının da Malatya ekonomisi açısından belirleyici olduğunu gösteren dönemin önemli verilerinden biriydi.
2015-2016 sezonunda ise 76 bin 548 tonluk ihracata karşılık 322,1 milyon dolar gelir elde edilmişti. Böylece daha az miktarda ürünün daha yüksek gelir oluşturabildiği görülmüştü.
Bu durum kayısı ihracatında yıllar boyunca değişmeyen temel gerçeği ortaya koydu:
Rekolte yükseldiğinde ihracat miktarı artıyor ancak fiyatlar aynı oranda yükselmeyebiliyor. Rekoltenin düştüğü dönemlerde ise ürünün piyasa değeri artabiliyor.
2017: 94 bin ton ihracat
2017'de kuru kayısı ihracatı yeniden 94 bin ton seviyesinin üzerine çıktı.
Malatya'dan 114 ülkeye gerçekleştirilen ihracattan yaklaşık 266,9 milyon dolar gelir sağlandı. Aynı dönemde kayısı, Malatya ekonomisinin en önemli ihracat kalemi olmayı sürdürdü.
Ancak miktardaki artış, gelirin aynı oranda yükselmesini sağlamadı.
Çünkü kayısıda ihracat gelirini belirleyen tek unsur ürün miktarı değildi. Dünya piyasasındaki fiyatlar, rekolte, stok miktarı ve ürün kalitesi de toplam geliri doğrudan etkiliyordu.
2018-2020: 90 bin ton bandında istikrar
2018, 2019 ve 2020 yılları kayısı ihracatı açısından daha istikrarlı bir döneme işaret etti.
2018'de 91 bin 430 ton kuru kayısı ihracatı karşılığında 254,3 milyon dolar, 2019'da 99 bin 665 ton ihracat karşılığında 254,1 milyon dolar, 2020'de ise 89 bin 909 ton ihracat karşılığında 265 milyon dolar gelir elde edildi.
Bu üç yılın en dikkat çekici noktası ise miktar ile gelir arasındaki ilişkinin birebir olmamasıydı.
2019'da yaklaşık 100 bin ton ihracata rağmen gelir 254 milyon dolar seviyesinde kalırken, 2020'de daha düşük miktarda ihracatla 265 milyon dolara ulaşıldı.
Yani Malatya'nın kayısı ekonomisinde tonaj tek başına başarı ölçüsü değildi.
2021'den sonra dengeler değişti
2021 yılı kayısı ihracatında yeni bir dönemin başlangıcı oldu.
Yaklaşık 90 bin ton ihracatla 347,9 milyon dolar gelir elde edildi.
Bu rakam, 2020'ye göre ihracat miktarında büyük bir sıçrama yaşanmadığı halde gelirin yaklaşık 83 milyon dolar artması anlamına geliyordu.
Bunun temel göstergelerinden biri kilogram başına ihracat değerindeki yükselişti.
Kayısı artık yalnızca daha fazla satılan bir ürün değil, daha yüksek değerle satılabilen bir ürün haline geliyordu.
2022-2024: Kayısı daha az tonla daha fazla para kazandırdı
Asıl kırılma 2022 sonrasında daha net görüldü.
2023 yılında Türkiye, 115 ülkeye 70 bin 869 ton kuru kayısı ihraç ederek yaklaşık 408 milyon dolar gelir elde etti.
Bir önceki yıl yaklaşık 76 bin ton seviyesinde olan ihracat miktarı gerilerken gelir yaklaşık 400 milyon doların üzerinde kaldı.
2024'te ise tablo daha da dikkat çekici hale geldi.
Malatya'dan 76 bin 926 ton kuru kayısı ihraç edildi ve 410 milyon 891 bin dolar gelir elde edildi.
Böylece 2016'daki yaklaşık 273 milyon dolarlık ihracat geliriyle karşılaştırıldığında, 2024'te elde edilen gelir nominal olarak yaklaşık 137,5 milyon dolar daha yüksek seviyeye ulaştı.
Üstelik bu artış, ihracat miktarının aynı oranda yükselmesiyle gerçekleşmedi.
Tam tersine, 2023 ve 2024 rakamları kayısının kilogram başına değerinin yükseldiğini gösterdi.
10 yıllık tablonun en önemli mesajı
Malatya kayısısının son 10 yıllık hikâyesine bakıldığında ortaya ilginç bir sonuç çıkıyor:
Malatya daha fazla kayısı ihraç ederek değil, daha değerli kayısı ihraç ederek gelirini artırma yolunda ilerledi.
2016'da 86 bin tonun üzerinde ihracatla yaklaşık 273 milyon dolar gelir elde edilirken, 2024'te 76,9 bin ton ihracatla 410,9 milyon dolara ulaşıldı.
Bu, miktarın yaklaşık yüzde 11 oranında daha düşük olmasına rağmen ihracat gelirinin yaklaşık yüzde 50 daha yüksek olması anlamına geliyor.
Başka bir ifadeyle, kayısının ekonomik değeri son 10 yılda yalnızca üretim miktarına bağlı kalmadı.
Fiyat, kalite, pazar ve katma değer giderek daha fazla önem kazandı.
Sonra 12 Nisan 2025 geldi
Tam da kayısı ihracatında değer artışının öne çıktığı bir dönemde Malatya, son yılların en ağır zirai afetlerinden biriyle karşı karşıya kaldı.
2025 yılının 12 Nisan'ında yaşanan zirai don, kayısı bahçelerinde büyük hasara yol açtı.
Donun etkisi yalnızca 2025 üretimini değil, takip eden ihracat dönemini de etkiledi.
Bu nedenle 2025 verilerini geçmiş yıllarla doğrudan karşılaştırmak yanıltıcı olabilir.
Çünkü ortada normal bir üretim yılı yoktu.
Üstelik ihracatın tamamen durması da söz konusu olmadı.
Malatya, depolardaki ürünle ayakta kaldı
Donun ardından Malatya'nın ihracatını ayakta tutan en önemli unsur, 2024 mahsulünden depolarda bulunan kuru kayısı oldu.
Malatya Ticaret Borsası Başkanı Ramazan Özcan'ın Mayıs 2026'da açıkladığı verilere göre, zirai donun ardından yaklaşık 12 aylık süreçte 35 bin ton kuru kayısı ihracatı gerçekleştirildi ve 255 milyon dolar gelir elde edildi.
Buradaki kritik ayrıntı ise bu ihracatın büyük ölçüde 2024 yılından depolarda kalan ürünle gerçekleştirilmiş olmasıydı.
Dolayısıyla 2025'i yalnızca "kayısı ihracatı düştü" şeklinde değerlendirmek eksik kalıyor.
Asıl mesele şuydu:
Üretim neredeyse yok denecek kadar azalırken, Malatya stoklarındaki ürün sayesinde ihracat gelirini tamamen kaybetmedi.
Bu, kayısı sektöründeki stok yönetiminin ve depolama kapasitesinin önemini de ortaya çıkardı.
2025 donu, 2014'ü hatırlattı
Malatya kayısısının tarihinde 2025'ten önce de benzer bir kırılma yaşanmıştı.
2014 yılındaki yaygın zirai don, yaş kayısı üretimini yaklaşık 33 bin 500 tona kadar düşürmüştü.
Daha sonra üretim yeniden toparlandı.
Bu nedenle 2025 donunu değerlendirirken 2014 deneyimi de önem taşıyor. Malatya'nın kayısı üretimi iklim koşullarına karşı son derece hassas olsa da sektörün uzun vadede yeniden toparlanabildiği görülüyor.
Ancak 2025'teki olayın farkı, iklim kaynaklı risklerin artık kayısı ekonomisinin geleceği açısından çok daha ciddi bir başlık haline gelmiş olması.
2026: Yeni mahsul yeni sınav
2026 yılı ise Malatya kayısısı açısından yeni bir sayfa açıyor.
Mayıs 2026'da açıklanan verilere göre don sonrası yaklaşık bir yıl içerisinde stok ürünlerle 35 bin ton ihracat yapılmış ve 255 milyon dolar gelir sağlanmıştı.
Ancak bu rakam 2026'nın tamamına ait bir ihracat rakamı değil. Yeni mahsulün ihracat performansı önümüzdeki aylarda ortaya çıkacak.
Malatya Ticaret ve Sanayi Odası'nın Temmuz 2026 verileri de bu geçiş döneminin izlerini gösteriyor.
Ocak-Temmuz döneminde Malatya'nın toplam ihracatı 171,4 milyon dolar olurken, "Kuru Meyve ve Mamulleri" sektörünün ihracatı 62,36 milyon dolar seviyesinde gerçekleşti ve geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 35,1 geriledi.
Aynı dönemde "Yaş Meyve ve Sebze" ihracatı ise yüzde 74,9 artarak 7,84 milyon dolara yükseldi. Ancak bu iki sektör kayısıyla birebir örtüşmediği için söz konusu artış ve düşüşlerin tamamını doğrudan kayısı ihracatı olarak değerlendirmek doğru değil.
Bu ayrım özellikle önemli.
Çünkü Malatya'nın kayısısına ilişkin gerçek tabloyu ortaya koymak için TİM'in geniş sektör başlıklarından ziyade doğrudan kayısı ihracat miktarı ve ihracat geliri takip edilmeli.
10 yılın ardından hedef yeniden 500 milyon dolar
Malatya Ticaret Borsası Başkanı Ramazan Özcan, don sonrası dönemde yeni mahsulle birlikte kayısı ihracatında yeniden güçlü rakamlara ulaşılması ve uzun vadede 500 milyon doların üzerinde, hatta 750 milyon dolarlık ihracat hedefinin yakalanması gerektiğine dikkat çekti.
Bu hedefin gerçekleşip gerçekleşmeyeceğini ise yalnızca rekolte belirlemeyecek.
İklim koşulları, ihracat fiyatları, dünya piyasalarındaki talep, ürün kalitesi, yeni pazarlar ve Malatya'nın kayısıyı ne kadar katma değerli ürüne dönüştürebildiği de belirleyici olacak.
Asıl soru artık "kaç ton?" değil
Malatya kayısısının son 10 yıllık karnesi aslında önemli bir dönüşümü gösteriyor.
2016'da 86 bin tonun üzerinde kuru kayısı ihracatıyla yaklaşık 273 milyon dolar gelir elde edilirken, 2024'te 76 bin 926 tonluk ihracatla 410,9 milyon dolara ulaşıldı.
Bu tablo, Malatya'nın önünde yalnızca üretimi artırma hedefinin bulunmadığını gösteriyor.
Asıl hedef;
daha yüksek katma değer, daha güçlü marka, daha yüksek kilogram fiyatı, daha fazla işlenmiş ürün ve daha geniş ihracat pazarı olmalı.
2025'teki zirai don ise bu hedeflerin yanına bir başlık daha ekledi:
İklim riskine karşı kayısı ekonomisini korumak.
Çünkü son 10 yılın verileri bir gerçeği açık biçimde ortaya koyuyor:
Malatya'nın kayısısı daha az ürünle daha fazla gelir üretebilecek bir noktaya geldi. Ancak tek bir büyük iklim felaketi, yıllar içerisinde oluşturulan ekonomik değeri bir anda tehdit edebiliyor.
Şimdi 2026 mahsulüyle birlikte Malatya'nın önündeki en büyük sınav, yalnızca eski ihracat rakamlarına dönmek değil; kayısıyı yeniden büyütürken onu iklim risklerine karşı daha dirençli ve daha yüksek katma değerli bir ihracat ürününe dönüştürmek.
Foto: Yusuf Çalık
