Malatya'da 6 Şubat depremlerinin ardından ticari hayatın sürdürülebilmesi amacıyla oluşturulan geçici çarşılarda artık son dönem yaşanıyor.
Çevre yolu üzerinde, yeni Malatya Çarşısı'nın karşısında bulunan ve halk arasında “Hindistan Çarşısı” olarak anılan alanda tahliye işlemleri başladı.
Konteynerler birer birer sökülüyor, esnaf malzemelerini taşıyor, bazı alanlarda elektrik tesisatları kaldırılıyor.
Yaklaşık 3,5 yıldır kullanılan geçici alanın artık tamamen boşaltılması hedefleniyor.
Esnaf yeni dükkânına geçiyor
Sahada görüştüğümüz esnafların önemli bölümü yeni iş yerlerini bulmuş durumda.
Ancak taşınma herkes için aynı kolaylıkta gerçekleşmiyor.
Bazı esnaflar yeni dükkânlarına geçerken bazıları hâlâ yer arıyor.
Özellikle küçük işletmeler için kira bedeli, dükkânın büyüklüğü ve tadilat maliyeti yeni dönemin en önemli sorunları arasında.
11 metrekare dükkâna 350 bin lira
Ayakkabı işi yapan Hasan Altınop, yeni dükkânını Üniversite durağı civarındaki bir pasajda bulduğunu söyledi.
Altınop'un verdiği bilgiye göre yaklaşık 11 metrekarelik yeni iş yeri için yıllık 350 bin lira kira ödenecek.
Esnaf, tahliye sürecinde kendilerine kısa süre içerisinde taşınmaları yönünde baskı oluştuğunu belirtirken, yeni dükkânın iç hazırlıklarını da kendilerinin yapmak zorunda olduğunu ifade etti.
Bu rakamın röportaj yapılan esnafın kendi dükkânı için verdiği kira bilgisi olduğunu, bölgedeki genel kira ortalaması olarak değerlendirilmemesi gerektiğini belirtelim.
Bir başka esnaf: 500-600 bin liraya kadar düştü
Züccaciye ve çaydanlık tamiratı işi yapan Mehmet Emin Akbolat ise yeni çarşıdaki kira seviyelerine dikkat çekti.
Akbolat, daha önce ana cadde üzerindeki bazı dükkânlar için yaklaşık 900 bin TL seviyelerinde kira talep edildiğini, son dönemde bazı fiyatların 500-600 bin TL seviyelerine gerilediğini söyledi.
Ancak bu dükkânların boş şekilde teslim edildiğini ve tadilat masraflarının da esnafa kaldığını belirtti.
Esnaf açısından hesap yalnızca kira değil.
Kira + tadilat + taşınma + elektrik altyapısı + iş yerinin faaliyete hazırlanması yeni bir maliyet zinciri oluşturuyor.
“380 volt elektriğe ihtiyacımız var”
Mehmet Emin Akbolat'ın işi açısından başka bir sorun daha bulunuyor.
Çaydanlık ve benzeri ürünlerin tamiratında ağır makineler kullandığını belirten Akbolat, yeni dükkânda normal 220 volt elektriğin yeterli olmayacağını, makineleri için daha yüksek kapasiteli elektrik altyapısına ihtiyaç duyduğunu söyledi.
Bu nedenle yeni iş yerine geçişin hemen gerçekleşemeyebileceğini ifade etti.
Bu da deprem sonrası ticari dönüşümde önemli bir ayrıntıyı ortaya koyuyor:
Esnaf için yalnızca “dükkân verildi” demek, işletmenin çalışmaya başlayacağı anlamına gelmiyor.
23 metrekare kuaför dükkânı: 400 bin lira
Bir başka esnaf ise eski Buğday Pazarı bölgesine taşındığını söyledi.
Kuaförlük yapan esnaf, yaklaşık 23 metrekarelik dükkân için yıllık 400 bin TL civarında kira ödediğini belirtti.
Yeni dükkânda iki sandalye ile çalışacağını söyleyen esnaf, 3 yılın ardından artık kalıcı ticari hayata dönmek istediklerini ifade etti.
“Kira çok pahalı”
Sahada görüştüğümüz Halil Karagöz ise yeni çarşıya geçiş konusunda farklı bir noktaya dikkat çekti.
Karagöz, kiraların kendileri açısından oldukça yüksek olduğunu belirterek eski iş modelini yeni dönemde farklı şekilde sürdürmek zorunda kalacağını söyledi.
Pazarlara ve köylere giderek satış yapmayı düşündüğünü ifade eden esnaf, “Rızkımızı arayacağız” diyerek yeni döneme hazırlanıyor.
Bu açıklama, geçici çarşıların kaldırılmasının bazı esnaflar açısından yalnızca adres değişikliği değil, çalışma modelinin değişmesi anlamına da geldiğini gösteriyor.
Yeni çarşıda dikkat çeken sorun: Su yok
Sahadaki en dikkat çekici iddialardan biri ise Bakırcılar Pazarı'ndaki altyapı sorunu.
Yeni iş yerlerinden birine taşınmaya hazırlanan demirci esnafı Kenan Demirci, teslim aldıkları dükkânlarda su bağlantısının hâlâ bulunmadığını söyledi.
Demirci, çarşıdaki iş yerlerinin teslim edildiğini ancak su altyapısının tamamlanmadığını ve bu durumun yaklaşık üç aydır devam ettiğini belirtti.
Esnafın iddiasına göre ilgili firmaya su bağlantısının yapılması konusunda bildirim yapılmasına rağmen sorun henüz çözülmedi.
“Susuz çarşı olur mu?”
Kenan Demirci'nin tepkisi oldukça net:
Yeni ve modern bir çarşıda esnafın temel ihtiyacı olan su altyapısının bulunmamasının kabul edilemeyeceğini savunuyor.
Özellikle berber, lokanta ve çay ocağı gibi işletmeler açısından suyun temel ihtiyaç olduğunu belirten Demirci, ortak kullanım alanlarındaki tuvaletlerin de bazı noktalarda kullanılamadığını ifade etti.
Burada haber açısından önemli olan nokta şu:
Su sorunu iddiasını esnafın beyanı olarak aktarmalıyız.
“Bakırcılar Pazarı'nda su yok” şeklinde genel ve kesin bir hüküm yerine:
“Esnaf, bazı dükkânlarda su bağlantısının hâlâ yapılmadığını söylüyor.”
demek daha doğru.
Yangın sistemi var, su altyapısı tartışması var
Demirci'nin anlattığı bir başka ayrıntı da yeni çarşıdaki yangın sistemleri.
Esnaf, dükkânlarda yangına karşı çeşitli sistemlerin oluşturulduğunu ancak temel kullanım için gerekli su bağlantısının bulunmamasını eleştirdi.
Bu iddianın teknik tarafının ilgili kurum tarafından açıklanması gerekiyor.
Bu nedenle haberde “yangın sistemi yanlış yapılmış” gibi teknik bir hüküm vermemek gerekiyor.
Ancak esnafın sorusu haber açısından oldukça çarpıcı:
Yangın güvenliği düşünülürken günlük kullanım için gerekli su altyapısı neden tamamlanmadı?
Bu soru ilgili kurumların yanıtlaması gereken bir başlık olarak haberin içinde bırakılabilir.
Esnafın gözü eski Bakırcılar Pazarı'nda
Yeni çarşıya taşınan Bakırcılar esnafı için beklenti ise ticari hayatın yeniden canlanması.
Nihat Ersoy, yeni iş yerinin eski dükkânıyla yaklaşık aynı ölçülerde olduğunu belirterek yeni dönemin daha iyi geçmesini umduğunu söyledi.
Esnafın ortak beklentisi ise çarşıların gerçekten çarşıya dönüşmesi.
Çünkü dükkânlar açılmadığı sürece vatandaşın yeni ticaret merkezlerine gelmesi de zorlaşıyor.
“Sen gitmezsen karşı komşun da gitmez”
Geçici çarşıdaki esnaflardan birinin söylediği söz ise dönüşümün başka bir boyutunu ortaya koyuyor:
“Sen gitmezsen karşı komşun da gitmez.”
Esnafın anlatımına göre işletmelerin yeni çarşılara toplu şekilde taşınması gerekiyor.
Bir işletme taşınmadığında diğer esnafın da müşteri kaybetme endişesi yaşayabileceği düşünülüyor.
Bu nedenle yeni çarşıların gerçekten hareketlenmesi için yalnızca binaların tamamlanması değil, esnafın birlikte taşınması ve ticari ekosistemin kurulması gerekiyor.
Canlı hayvan satışı da sona eriyor
Geçici çarşıda dikkat çeken başka bir konu ise canlı hayvan satışı.
Mehmet Emin Akbolat, deprem sonrasında geçici olarak sürdürülen bazı satışların artık sona erdiğini ve Malatya'da canlı hayvan satışı yapılabilecek alan konusunda sorun yaşandığını savundu.
Özellikle köylünün tavuk ve civciv gibi kanatlı hayvanları nerede alıp satacağı konusunda belirsizlik bulunduğunu söyledi.
Esnaf ayrıca çevre illerde hayvan pazarlarının bulunduğunu belirterek Malatya'da da üretici ve vatandaşın kullanabileceği uygun bir alan oluşturulmasını istedi.
Bu bölümde de “Malatya'da canlı hayvan satışı tamamen yasaklandı” şeklinde kesin bir ifade kullanmamak gerekir. Çünkü bu bilgi transkriptte esnafın anlatımına dayanıyor; ilgili belediye veya kurumun güncel mevzuatını ayrıca doğrulamak gerekiyor.
3,5 yıllık geçici çarşı kapanıyor
Sahadaki en belirgin görüntü ise konteynerlerin sökülmesi.
Elektrik tesisatları kaldırılıyor.
Tenteler sökülüyor.
Konteynerler boşaltılıyor.
Esnafın bazıları araçlarla malzemelerini taşıyor.
Bazı alanlarda ise söküm ekipleri konteynerleri tamamen kaldırmaya başladı.
Yaklaşık 3,5 yıl boyunca hizmet veren alanın artık tamamen boşaltılması için süreç ilerliyor.
“Bizi 3 yıl idare ettiler”
Bazı esnaflar ise geçici çarşıların kendileri açısından önemli bir işlev gördüğünü kabul ediyor.
Görüştüğümüz esnaflardan biri, yaklaşık üç yıl boyunca burada herhangi bir kira bedeli ödemeden faaliyet gösterdiklerini ve bu süreçte kendilerine alan sağlandığını belirtti.
Bu nedenle tahliye sürecine tepki göstermekten çok, “Artık kalıcı çarşıya geçme zamanı” görüşünü dile getirdi.
Bu ayrıntı haberin dengesini sağlıyor.
Çünkü sahadaki esnafın tamamı “konteynerler kaldırılmasın” demiyor.
Tam tersine:
“Artık kaldırılması gerekiyor ama yeni yerde işimizi sürdürebilecek koşullar oluşmalı.”
mesajı öne çıkıyor.
Geçici çarşının ardından geriye ne kalacak?
Konteynerlerin kaldırılmasıyla birlikte çevre yolundaki görüntünün de değişmesi bekleniyor.
Yıllardır trafik ve park sorunlarının yaşandığı bölgede konteynerlerin kaldırılmasıyla birlikte yolun ve çevrenin daha düzenli hale gelmesi mümkün.
Ancak sahada söküm sonrası geride kalan malzemelerin de kısa sürede temizlenmesi gerekiyor.
Çünkü kullanılmayan tahta, metal ve diğer parçaların bölgede bırakılması yeni bir görüntü kirliliği oluşturabilir.
Malatya'da geçici dönem kapanıyor
Çevre yolundaki konteyner çarşıların kaldırılması, deprem sonrası Malatya'daki ticari hayat açısından önemli bir dönüm noktası.
Yaklaşık 3,5 yıl boyunca geçici alanlarda faaliyet gösteren esnaf artık yeni çarşılara geçmek zorunda.
Fakat bu geçişin de kendi sorunları bulunuyor:
Yüksek kiralar, tadilat masrafları, bazı altyapı eksikleri, uygun dükkân bulma sorunu ve müşterilerin yeni ticaret merkezlerine nasıl taşınacağı.
Dolayısıyla konteynerlerin sökülmesi, hikâyenin sonu değil.
Asıl sınav şimdi başlıyor.
Malatya Post'un saha notu
Çevre yolundaki alanda bugün gördüğümüz görüntü, deprem sonrası Malatya'nın geçirdiği dönüşümün belki de en somut örneklerinden biri.
Bir zamanlar zorunluluktan kurulan geçici dükkânlar artık sökülüyor.
Esnafın bir bölümü yeni iş yerine geçti.
Bir bölümü taşınmaya hazırlanıyor.
Bir bölümü ise hâlâ “Nereye gideceğim?” sorusunun cevabını arıyor.
Yeni çarşılarda ise başka sorunlar ortaya çıkıyor.
Kimi esnaf kiradan yakınıyor.
Kimi tadilat masrafını düşünüyor.
Kimi dükkânında elektrik altyapısını bekliyor.
Kimi ise “Dükkânı teslim aldım ama su yok” diyor.
Bu nedenle Malatya'nın deprem sonrası ticari dönüşümünü yalnızca “konteynerler kaldırıldı” cümlesiyle anlatmak eksik kalır.
Çünkü konteynerlerden çıkmak bir aşama.
Kalıcı çarşıların gerçekten işlemesi ise bir sonraki aşama.
Ve şimdi Malatya'nın önündeki soru şu:
Esnaf yeni çarşılara taşındığında, bu çarşılar gerçekten eski günlerindeki gibi yaşayabilecek mi?
Malatya Post olarak bu süreci sahadan takip etmeyi sürdüreceğiz.
